Een van de hoogste rechters van Engeland, Geoffrey Vos, ziet een toekomst waarin eenvoudige civiele rechtszaken door AI worden beslist. In een interview met WIRED noemt hij dat een ontwikkeling die eraan komt, maar alleen als de samenleving ermee instemt. "Ik ben erg optimistisch," zegt hij.
Instemming als voorwaarde
Vos koppelt zijn verwachting aan hoe mensen nu al met juridische vragen omgaan: ze vragen het aan een chatbot. Een rechtssysteem dat daar geen rekening mee houdt, mist volgens hem de aansluiting bij de 21e eeuw. Toch wil hij niet dat de techniek zomaar wordt ingevoerd. Een beslissing door een algoritme kan volgens hem alleen als de betrokken partijen er in een concrete zaak mee instemmen, of als de wetgever het regelt.
Hij wijst ook op een psychologisch verschil. Een ongunstige uitspraak van een mens wordt na verloop van tijd vaak geaccepteerd, ook als iemand die vreemd of onterecht vindt. Bij een beslissing van een machine is dat volgens Vos minder vanzelfsprekend.
Uitkomst telt, niet het denkproces
Een veelgehoord bezwaar tegen AI-rechtspraak is dat niemand precies weet hoe een model tot zijn oordeel komt. Vos vindt dat minder zwaar wegen. Je ziet niet hoe het model zijn redenering maakt, maar je kunt de redenering die het oplevert wel lezen en beoordelen op geloofwaardigheid. Het gaat volgens hem om de uitkomst.
Waar de grens ligt
Menselijke rechters verdwijnen volgens Vos nooit helemaal. Het zit in de mens om door een ander mens beoordeeld te willen worden. Bij voogdij- en familiezaken verwacht ook de jongere generatie een menselijk oordeel, en dat geldt volgens hem ook voor complexe handelszaken. Daar ziet hij AI eerder als hulpmiddel om informatie te verzamelen en het besluit makkelijker te maken. Waar de grens precies komt te liggen, is volgens hem niet aan rechters maar aan politiek en wetgever.
Over nepbewijs is hij stellig: wie met AI gemaakte valse beelden aan de rechter voorlegt, pleegt meineed en kan net als bij een vervalst testament in de gevangenis belanden. Zijn einddoel: rechtspraak die met behulp van technologie sneller, goedkoper en voor meer mensen bereikbaar wordt.
Strenge regels in de EU
In Nederland en de rest van de EU ligt een AI-rechter niet voor de hand. De Europese AI-verordening merkt AI-systemen die rechters helpen bij het uitleggen van feiten en recht aan als hoog risico, met strenge eisen aan toezicht en transparantie. De discussie die Vos wil, speelt ook dichter bij huis: overheden zetten AI steeds vaker in bij beslissingen over burgers. Zo onderzoekt een Britse toezichthouder of het ministerie van Binnenlandse Zaken AI-tools bij asielaanvragen wel verantwoord gebruikt. En in de VS wil Delaware zelfs bedrijven toestaan die door een AI-agent worden geleid.
