De rijksoverheid moet kleiner en goedkoper, en kunstmatige intelligentie krijgt daarin een rol. Dat staat in nieuwe plannen van staatssecretaris Eric van der Burg (Koninkrijksrelaties en Slagvaardige Overheid). Maar hoeveel AI moet opleveren, zegt het kabinet nog niet. Concrete AI-doelen en besparingsplannen komen pas in het eerste kwartaal van 2027.

De bezuiniging ligt vast

De opdracht zelf is wel duidelijk. In 2027 moet de rijksdienst ongeveer 900 miljoen euro besparen, oplopend tot 3,5 miljard euro per jaar vanaf 2035. Het kabinet schat grofweg dat dit over een reeks jaren neerkomt op zo'n 25.000 voltijdbanen minder. Politie en Defensie vallen buiten de bezuinigingen.

Belangrijk: die 25.000 banen zijn geen schatting van wat AI kan overnemen. Het is de omvang van de hele bezuiniging, die ook kan komen uit minder kantoorruimte, gezamenlijk inkopen of het schrappen van taken.

"Overschat de effecten niet"

Opvallend is de toon van het kabinet zelf. In een bijlage bij de Kamerbrief staat de waarschuwing: "Overschat de formatieve effecten van digitalisering en AI niet." Bij eerdere bezuinigingsrondes leverde automatisering volgens die terugblik niet de beloofde personeelsdaling op. Er kwamen juist nieuwe taken en meer externe inhuur bij.

Het kabinet rekent daarom voorzichtig: maximaal 0,5 procent algemene efficiencywinst per jaar. Daarmee is ongeveer een derde van de bezuinigingsopdracht te dekken. Voor de rest moet de politiek kiezen wat de overheid anders, minder of niet meer doet. Als voorwaarden voor AI noemt het kabinet goede beveiliging, betrouwbare gegevens, digitale soevereiniteit en het herzien van werkprocessen.

Tijdwinst is nog geen besparing

Dat AI ambtenaren tijd bespaart, betekent niet automatisch dat de loonrekening daalt. Dat laat een Britse proef zien waar AI Wereld op wijst: bij de Britse belastingdienst HMRC kregen 3.000 medewerkers Microsoft Copilot. Zij zeiden gemiddeld zo'n uur per week te winnen, maar gebruikten die tijd vooral voor meer en beter werk. Voor een dienst met achterstanden is dat winst voor burgers, niet voor de begroting.

Hoe het mis kan gaan als een overheid AI te snel inzet, zie je nu ook in Londen: daar overweegt een inspecteur een onderzoek naar AI-samenvattingen bij asielaanvragen, die vaker fouten bevatten dan beloofd.

Waar de Kamer op kan letten

De Algemene Rekenkamer stelde in 2024 al vast dat overheidsorganisaties bij 35 procent van hun AI-systemen niet wisten of die deden wat ze moesten doen. Een geloofwaardig plan voor 2027 moet dus per toepassing laten zien:

  • welk werk AI overneemt of ondersteunt, en hoeveel tijd een dossier vooraf en achteraf kost, inclusief menselijke controle;
  • welke investeringen en terugkerende kosten erbij komen;
  • of de besparing echt uit AI komt, of uit dienstverlening die wordt geschrapt.

Het bedrijfsleven laat intussen zien hoe AI-investeringen en personeel botsen: Microsoft biedt 60.000 medewerkers een vertrekregeling terwijl het miljarden in AI steekt.