De ministerraad heeft vrijdag 6 november de kabinetsvisie Kiezen voor AI voor iedereen vastgesteld. In een Kamerbrief van 28 pagina's legt het kabinet uit hoe Nederland wil profiteren van kunstmatige intelligentie zonder de grip op cruciale technologie kwijt te raken. Staatssecretaris Willemijn Aerdts (Digitale Economie en Soevereiniteit) gaat de aanpak tussen de ministeries coördineren.

De rode draad is wat het kabinet open strategische autonomie noemt. Nederland hoeft geen eigen versie van elke Amerikaanse AI-dienst te bouwen, maar moet wel genoeg kennis, rekenkracht en onderhandelingsmacht hebben om niet volledig afhankelijk te zijn van een handvol buitenlandse leveranciers.

Waar het geld naartoe gaat

Het concreetste bedrag is 120 miljoen euro voor deelname aan een Europees AI-project onder leiding van Duitsland, een zogeheten IPCEI. Dat geld staat al in de ontwerpbegroting van Economische Zaken voor 2027 en komt pas vanaf dat jaar beschikbaar. Welke bedrijven en projecten het krijgen, moet nog worden ingevuld. Het Europese project moet onder meer bijdragen aan open AI-modellen, zuiniger infrastructuur en betere toegang tot industriële data.

Daarnaast blijft de AI-fabriek in Groningen een speerpunt. Daar is in totaal 200 miljoen euro voor uitgetrokken, van Rijk, regio en Europa samen. De supercomputer moet in 2027 op de Zernike Campus komen en begin 2028 volledig draaien.

Wat er nog moet komen

  • AI-veiligheidsinstituut: het kabinet onderzoekt een Nederlandse tegenhanger van het Britse AI Security Institute. Een advies volgt in december; een besluit is er nog niet.
  • Datacenters: in het eerste kwartaal van 2027 komen twee Kamerbrieven, over hoeveel rekenkracht Nederland nodig heeft en over landelijke regie op nieuwe datacenters.
  • Mediapact: overheid en mediasector moeten afspraken maken over hoe AI-systemen journalistieke content gebruiken. Over vergoedingen of toestemming is nog niets vastgelegd.
  • Mkb: in 2030 moet minstens 75 procent van het mkb geavanceerde digitale technologie gebruiken. Let op: dat doel gaat over AI, cloud en data-analyse samen, niet over AI alleen.

ASML als troef, Brainport voor 'physical AI'

Opvallend is dat het kabinet niet probeert mee te doen in de race om de grootste chatbot. De brief wijst juist op posities die moeilijk te vervangen zijn, zoals de chipmachines van ASML, en op 'physical AI': de combinatie van AI met robotica en precisietechniek, waarvoor Brainport Eindhoven de basis moet vormen. Met Frankrijk en de Europese Commissie wordt verkend of er een Europees robotica-project kan komen, al zijn daar nog geen investeringsbesluiten over genomen.

Voor de eigen overheid blijft het uitgangspunt dat besluiten met gevolgen voor burgers niet buiten menselijk toezicht mogen vallen. Het Algoritmeregister en het Algoritmekader worden daarvoor aangescherpt.

Veel richting, weinig harde keuzes

De visie verschijnt op een gevoelig moment. Op dezelfde dag bezetten demonstranten de bouwplaats van een Microsoft-datacenter in Amsterdam. De lastigste vraag, hoeveel datacentercapaciteit Nederland wil en waar de stroom daarvoor vandaan komt, schuift het kabinet door naar 2027. Ook eerder dit najaar bleef het bij voornemens: het kabinet rekent op AI bij de krimp van de rijksdienst, maar het concrete plan volgt pas volgend jaar.

Voor ondernemers en instellingen verandert er op korte termijn dus weinig. Wie nu al rekenkracht zoekt, kan wel terecht bij het expertisecentrum van de AI-fabriek, dat bedrijven helpt toegang te krijgen tot Europese supercomputers.